Τα πρώιμα σημάδια του αυτισμού

H Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος είναι μια σύνθετη αναπτυξιακή διαταραχή που επηρεάζει κύρια την πράξη, τη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία και την αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους.

Είναι μία δια βίου κατάσταση που συνήθως εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας, αν και τα λειτουργικά προβλήματα μπορούν να εμφανιστούν αργότερα.

Είναι σημαντική η πρώιμη ανίχνευση του αυτισμού αλλά και των υπόλοιπων αναπτυξιακών διαταραχών σε ένα παιδί. Είναι καίριας σημασίας να αντιμετωπίζονται οι δυσκολίες από τις πολύ πρώιμες ηλικίες, ώστε να μην παγιώνονται και να είναι πιο εύκολο να τροποποιηθούν και να αλλάξει ο νευροδιαβιβαστικός τρόπος λειτουργίας του παιδικού εγκεφάλου.

Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα πρώιμα σημάδια του αυτισμού ανά ηλικιακή ομάδα (6 – 18 μηνών):

6 μηνών:

• Απουσία κοινωνικού χαμόγελου προς τον γονέα

Από την ηλικία των 5 μηνών το παιδί αναμένεται να εμφανίζει κοινωνικό χαμόγελο προς τον γονέα (κυρίως τη μητέρα) ανταποκρινόμενο στα παιχνιδίσματα του.

• Αδιαφορία ή φτωχή αντίδραση στο παιχνίδι «κουκουτσά»

Σε αυτή την ηλικία αναμένεται το παιδί να βρίσκει διασκεδαστικό το παιχνίδι «κουκουτσά» στο οποίο ο γονέας κρύβει το πρόσωπό του με τα χέρια του και το εμφανίζει ξαφνικά λέγοντας «τσα». Η αναμενόμενη αντίδραση του παιδιού είναι να αρέσκεται ή να γελάει με αυτό το παιχνίδι.

• Απουσία φωνητικού βαβίσματος

Στην ηλικία των 5 μηνών το παιδί αναμένεται να εμφανίζει αρκετά λεκτικά βαβίσματα, γνωστά στη βιβλιογραφία και ως «bubblings». Τα πιο κοινά είναι οι τυχαίοι λαρυγγισμοί (γκα – γκα), τα χτυπήματα της γλώσσας στο εσωτερικό του στόματος (ντα -ντα) ή το κλείσιμο των χειλιών (μπα – μπα).

• Απουσία μίμησης ήχων φωνής/ομιλίας και ανταπόδοσης αυτών στον γονέα

Η πρώτη κοινωνική «συζήτηση» και λεκτική συναλλαγή του γονέα με το παιδί πραγματοποιείται σε αυτή την ηλικία. Αναμένεται το παιδί να προσπαθεί να μιμηθεί τη φωνή του γονέα του, ιδίως  όταν αυτός μιμείται αρχικά τη φωνή του παιδιού σε θέση απέναντι ο ένας από τον άλλο.

• Φτωχή αντίδραση σε οπτικά ερεθίσματα

Το παιδί σε αυτή την ηλικία αναμένεται να αντιδρά ενεργητικά σε οπτικά ερεθίσματα (φωτεινά ή κινητά αντικείμενα) κρατώντας το βλέμμα του σταθερό πάνω τους.

• Φτωχή διάθεση για εξερεύνηση και παθητικότητα

Από τον 5^ο μήνα αναμένεται το παιδί να μην είναι παθητικό ως προς το περιβάλλον γύρω του και να εκδηλώνει διάθεση να το εξερευνήσει (κοιτά επίμονα έντονα χρωματιστά αντικείμενα, αναζητά να δει πρόσωπα, κτλ).

6 – 8 μηνών:

• Απουσία ή ελλιπή βλεμματική επαφή (τυχαία, στιγμιαία, άδεια)

Σε αυτή την ηλικία, το παιδί αναμένεται να εμφανίζει σταθερή και επίμονη βλεμματική επαφή προς τον γονέα, κυρίως όταν αυτός του μιλάει ή του χαμογελάει. Τα παιδιά με ΔΑΦ  συνήθως κοιτούν το στόμα του γονέα αντί για τα μάτια.

• Απουσία ανταπόκρισης στους ήχους του περιβάλλοντος (φαίνεται σαν να μην ακούει)

Από την ηλικία των 6 μηνών, το παιδί αναμένεται να ανταποκρίνεται σε ήχους του περιβάλλοντος του στρίβοντας το κεφάλι του ή γυρνώντας όλο το σώμα του προς αυτούς ή ακόμα αλλάζοντας όλη του τη διέγερση εξαιτίας αυτών.

8 – 12 μηνών:

• Απουσία ανταπόκρισης στην κλήση του ονόματός του από τον ενήλικα

Από αυτή την ηλικία και έπειτα, αναμένεται το παιδί να στρέφει την προσοχή τους προς τον ενήλικα κάθε φορά που εκείνος αναφέρει το όνομά του αφού θα αναμένει είτε την αλληλεπίδραση είτε την κάλυψη κάποιας ανάγκης του.

• Απουσία προσπάθειας να φτάσει αντικείμενα που δε φτάνει

Το παιδί αναμένεται σε αυτή την ηλικία να προσπαθεί να πιάσει ένα αντικείμενο που δε φτάνει ή ένα αντικείμενο που του έφυγε από τα χέρια, απλώνοντας τα χέρια του ή στρέφοντας όλο τον κορμό του. Αυτή η επιθυμία του παιδιού είναι και αυτή που το οδηγεί ώστε να μπουσουλήσει.

• Απουσία στροφών ή κινητικότητας κεφαλιού

Σε αυτή την ηλικία το παιδί αναμένεται να στρέφει το κεφάλι του προς τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, είτε αυτά προέρχονται από τον γονέα είτε από κάποια άλλη πηγή.

12 μηνών:

• Απουσία προσπάθειας να τραβήξει την προσοχή του ενήλικα με φωνούλες

Το παιδί σε αυτήν ηλικία αναμένεται να προσπαθεί μέσω ήχων που παράγει να τραβήξει την προσοχή του ενήλικα για να αλληλοεπιδράσει μαζί του π.χ. όταν ο ενήλικας είναι αδιάφορος προς αυτό ή όταν περιμένει κάτι, όπως είναι το φαγητό του.

• Απουσία ενδιαφέροντος να κοιτάξει τον εαυτό του σε καθρέφτη

Στην ηλικία αυτή, το παιδί αναμένεται να εκδηλώνει ενδιαφέρον για την αντανάκλαση του εαυτού του σε έναν καθρέφτη που έχει τοποθετηθεί μπροστά του («χαζεύει» τον εαυτό του, χαμογελάει στο είδωλό του, χτυπάει τα χέρια του πάνω στον καθρέφτη).

• Έντονη δυσφορία, απάθεια, γκρίνια

Σε αυτή την ηλικία, το παιδί αναμένεται να είναι την μεγαλύτερη διάρκεια της ημέρας σε θετική ψυχική διάθεση, να δείχνει χαρούμενο ή να είναι σε ενεργητική διάθεση να εμπλακεί με τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος.

• Απουσία περιεργασίας των αντικειμένων (τα κοιτά απλώς, τα βάζει μόνιμα στο στόμα του ή τα πετάει χωρίς να τα έχει επεξεργαστεί)

Ένα παιδί αυτή της ηλικίας αναμένεται να έχει την έμφυτη διάθεση να περιεργάζεται τα αντικείμενα και να συνδυάζει τη χρήση δύο αντικειμένων. Πειραματίζεται με αυτά τα αντικείμενα πετώντας τα για να δει πως αναπηδούν στο πάτωμα ή εάν σπάνε.

• Απουσία εύρεσης αγαπημένων αντικειμένων (δεν ψάχνει το αγαπημένο του παιχνίδι όταν του το κρύβουμε από μπροστά του – κλαίει αντί να το ψάχνει)

Σε αυτή την ηλικία, το παιδί αναμένεται να έχει αναπτύξει την έννοια της μονιμότητας του αντικειμένου, δηλαδή να κατανοεί πως ένα αντικείμενο δεν εξαφανίζεται όταν φεύγει από το οπτικό μας πεδίο. Έτσι, όταν κρύψουμε κάτι ενώ παρατηρεί, αναμένεται να προσπαθήσει να το ανακτήσει τραβώντας το πανάκι ή το κουτί με το οποίο το κρύψαμε.

• Αδιαφορία για τις ενέργειες του ενήλικα (δεν προσπαθεί να τις μιμηθεί ή να τις μελετήσει)

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας έχουν αυξημένο ενδιαφέρον για αυτό που κάνει ο ενήλικας και δείχνει έντονη επιθυμία να το μιμηθεί, κυρίως αν είναι απλό και του δοθεί η παρότρυνση από τον ενήλικα.

12 – 18 μηνών:

• Απουσία μίμησης χαιρετισμού κουνώντας το χέρι

Στην ηλικία 12-18 μηνών, το παιδί αναμένεται να μιμείται χαιρετισμό όταν του το ζητά ο ενήλικας, π.χ. «πες γεια» ή «πες αντίο». Πολύ συχνά παίρνει και το ίδιο την πρωτοβουλία να χαιρετήσει κοιτάζοντας τον ενήλικα.

• Δε δείχνει με το δάχτυλο αντικείμενα

Το παιδί μετά την ηλικία των 12 μηνών αναμένεται να δείχνει με τον δείκτη αυτό που θέλει είτε κοιτώντας μία το αντικείμενο μία τον ενήλικα είτε κοιτώντας επίμονα το αντικείμενο που επιθυμεί.

• Απουσία εκφράσεων έκπληξης ή χρήσης μορφασμών (ξάφνιασμα, ενθουσιασμό, δυσαρέσκεια)

Στην ηλικία 12 – 18 μηνών, αναμένεται το παιδί να μιμείται μορφασμούς (γκριμάτσες) ή ήχους που έχει μάθει από τον ενήλικα στα πλαίσια του κοινωνικού παιχνιδιού, όταν γίνεται κάτι ξαφνικά (άκουσμα ενός περίεργου ήχου, πτώση αντικειμένου στο πάτωμα, κτλ).

• Αυξημένη ευαισθησία σε ήχους που οι άλλοι είτε δεν εντοπίζουν είτε δεν τους ενοχλούν.

Αναμένεται ένα παιδί αυτής της ηλικίας να παρουσιάζει περιέργεια για τους ήχους του περιβάλλοντος (σειρήνα, ηλεκτρική σκούπα, τηλεόραση, κτλ) ή τουλάχιστον να μην ενοχλείται ιδιαιτέρως από αυτούς.

• Ισχυρή αντίσταση σε αλλαγές του περιβάλλοντος του ή της ρουτίνας του. Εμφάνιση άγχους, σύγχυσης και ξεσπάσματα θυμού αν κάτι αλλάξει ή δε γίνει με συγκεκριμένο τρόπο.

Ένα παιδί σε αυτή την ηλικία αναμένεται να δέχεται τις αλλαγές και του νεωτερισμούς με περιέργεια ή ευχαρίστηση. Πολλές φορές μπορεί να ενθουσιαστεί από τις αλλαγές, αν παρουσιαστούν με έναν ευχάριστο τρόπο από τους γονείς.

• Άρνηση να δώσει ή να μοιραστεί ένα παιχνίδι που κρατά με τον ενήλικα για να παίξουν ή για να του δείξει πώς παίζεται.

Σε αυτή την ηλικία το παιδί αναμένεται να προσφέρει ή να φέρνει το παιχνίδι του στον ενήλικα είτε για να παίξουν μαζί είτε για να του δείξει πώς παίζεται.

• Επαναληπτικές κινήσεις σώματος (μπρος πίσω – rocking, περιστροφές), φτερουγίσματα ή επίμονα χτυπήματα χεριών (hand flapping) ή ασυνήθιστες / παράξενες κινήσεις με τα δάκτυλά του κοντά στο πρόσωπό του.

Ένα παιδί 12-18 μηνών αναμένεται να έχει μειωμένες επαναληπτικές κινήσεις (μειωμένη αυτο-ερεθιστική δραστηριότητα) διότι η διέγερσή του αλλάζει με την κοινωνικότητα, το παιχνίδι και τη συμμετοχικότητα. Ακόμα και αν εκδηλώσει τέτοιου είδους κινήσεις, είναι για μικρό χρονικό διάστημα και τις σταματά χωρίς την παρέμβαση κάποιου ενήλικα.

• Αγνοεί τους συνομηλίκους

Το παιδί σε αυτή την ηλικία αναμένεται να δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για παρατήρηση όσων κάνουν τα συνομήλικα παιδιά όταν βρίσκεται στον ίδιο χώρο μαζί τους, όπως στην παιδική χαρά, σε επισκέψεις, σε παιδότοπους κτλ.

• Ισχυρή προτίμηση σε συγκεκριμένα αντικείμενα

Μπορεί ένα παιδί σε αυτή την ηλικία να έχει αγαπημένα παιχνίδια αλλά μπορούμε εύκολα να του μετατοπίσουμε την προσοχή και σε ένα άλλο καινούριο παιχνίδι. Αναμένεται το παιδί να μοιράζει την προσοχή του σε πολλά και διαφορετικά αντικείμενα.

• Απουσία προσπάθειας για ομιλία

Σε αυτή την ηλικία ένα παιδί μπορεί να μη μιλάει ακόμα αλλά αναμένεται να δείχνει τη διάθεση να μιλήσει και να επικοινωνήσει. Προσπαθεί να μιμηθεί λεκτικά τους ενήλικες και μπορεί να προφέρει με νόημα κάποιες λέξεις (π.χ. να λέει «μπαμπά» και να κοιτάει τον μπαμπά του).

• Αυξημένη ευαισθησία σε αγγίγματα / απτική επαφή ή μειωμένη ανταπόκριση στον πόνο.

Σε αυτή την ηλικία το παιδί αναμένεται να αισθάνεται άνετα με τη φροντίδα του ενήλικα (άλλαγμα, μπάνιο, λούσιμο, χτένισμα, κούρεμα, κτλ), με το να το παίρνουν αγκαλιά και να εμφανίζει την αναμενόμενη ανταπόκριση στον πόνο (αναλόγως με το ερέθισμα που του τον προκαλεί).

• Αδιαφορία σε εικόνες μέσα από βιβλία που του δείχνει ο ενήλικας

Από αυτή την ηλικία το παιδί αναμένεται να δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αυξημένη αναζήτηση για εικόνες που του δείχνει ο ενήλικας σε εικονογραφημένο βιβλίο. Να εστιάζει την προσοχή του σε αυτές και να τις κοιτάζει επίμονα.

• Απουσία ανεξάρτητης βάδισης

Η βάδιση ως δεξιότητα εμφανίζεται από αυτή την ηλικία, ακόμα και αν δεν είναι συντονισμένη κινητικά. Αναμένεται το παιδί να έχει βαδίσει ανεξάρτητα ή στηριζόμενο σε έπιπλα και τοίχους.

• Αποφυγή δοκιμής ή μάσησης στερεών τροφών

Σε αυτή την ηλικία το παιδί αναμένεται να έχει αναπτύξει τους κατάλληλους μηχανισμούς μάσησης και να θέλει να τρώει πιο στερεές τροφές, όπως μπισκότα και ψωμί.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί πως όλα τα παιδιά που θα εκδηλώσουν ένα ή περισσότερα από αυτά τα πρώιμα σημάδια δε σημαίνει ότι έχουν ΔΑΦ. Μόλις ένα 50% των παιδιών με αυτά τα συμπτώματα θα λάβει τη διάγνωση της ΔΑΦ. Πιθανότατα, όμως, να έχουν κάποιες άλλες αναπτυξιακές δυσκολίες και κρίνεται σκόπιμη η διερεύνηση με σκοπό την ορθή πρώιμη παρέμβαση.

Δρ Φώτης Παπαναστασίου 

Ειδικός Παιδαγωγός – Συγγραφέας

MSc Σχολική Ψυχολογία 

www.eidikospaidagogos.gr

Πλήρες υλικό για τον Αυτισμό μπορείτε να βρείτε στα νέα βιβλία του Ειδικού Παιδαγωγού – Συγγραφέα Φώτη Παπαναστασίου “Μάθε με – Πλήρεις πρακτικοί οδηγοί για τον Αυτισμό” που περιέχουν και δομημένες ασκήσεις παρέμβασης από τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ.

Απαγορεύεται αυστηρά η αναδημοσίευση ολόκληρου του άρθρου ή μέρος αυτού σε ιστοσελίδα ή άλλο ηλεκτρονικό ή έντυπο μέσο χωρίς τη γραπτή συγκατάθεση του συγγραφέα.